Het Vlaams, Brabants en Limburgs in kaart gebracht

Op 30 september komt een nieuwe dialectdatabase online met 390.000 dialectwoorden. De database bevat dialectwoorden uit de Zuidelijk-Nederlandse dialecten en is een samenvoeging van de gegevens uit de drie grote bestaande dialectwoordenboeken die de voorbije vijftig jaar samengesteld werden aan de universiteiten van Gent, Leuven en Nijmegen. De database is gekoppeld aan een kaartapplicatie, waardoor je in een oogwenk kan ontdekken waar jouw favoriete dialectwoord gebruikt wordt of wat het betekent.

De drie grote regionale dialectwoordenboeken die het materiaal leveren voor de database zijn het Woordenboek van de Vlaamse Dialecten (WVD), het Woordenboek van de Brabantse Dialecten (WBD) en het Woordenboek van de Limburgse Dialecten (WLD). Ze zijn thematisch opgebouwd. Dat betekent dat de leefwereld van de dialectspreker in begrippen wordt opgedeeld en dat per begrip de dialectwoordenschat binnen een bepaald gebied wordt samengebracht. Het begrip ‘vlinder’ krijgt in het Brabantse dialectgebied bijvoorbeeld namen als pepel, piepel, pemel, flikkenteer, kapel, pannenlapper enz. De drie woordenboeken beschrijven de algemene woordenschat, de landbouwwoordenschat en de vaktalen van de drie Zuidelijk-Nederlandse dialectgroepen.

drie dialectwoordenboeken

Met de toenemende digitalisering in het begin van deze eeuw kwamen de drie woordenboeken elk afzonderlijk online beschikbaar op e-wvd.be, e-wbd.nl en e-wld.nl. Voor de Vlaming, Brabander of Limburger die enkel in zijn eigen dialect geïnteresseerd is, zijn deze databases echte goudmijnen. De wetenschapper of een nieuwsgierige dialectgrensbewoner die graag over de grenzen van de dialectgebieden heen kijkt, komt pas echt aan zijn trekken met deze nieuwe database.

Stel dat je alle dialectwoorden voor de vlinder, de kikker of de schommel wil kennen, dan krijg je in enkele seconden alle gegevens in alfabetische volgorde of volgens aantal. Wil je weten waar het dialectwoord pepel of sjokkel gebruikt wordt of wat het betekent, dan zie je alle concepten waarvoor dit woord gebruikt wordt in een lijst of op kaart.

De database bevat nog niet alle gegevens van de drie regionale woordenboeken. Toch zal de nieuwsgierige dialectliefhebber al ruim 390.000 dialectwoorden kunnen opzoeken voor 15.000 begrippen. 150.000 Brabantse, 150.000 Limburgse en 90.000 Vlaamse dialectwoorden over fauna en flora, gezondheid, het menselijk lichaam, karakter en gevoelens, landbewerking, de molenaar, de mijnwerker enz. zijn klaar om door de gebruiker ontdekt te worden. De resterende woorden volgen in de volgende maanden.

Het nieuwe aan deze website is dat je alle dialectgegevens ook onmiddellijk op een dialectkaart kunt plaatsen, zodat je een goed overzicht krijgt van waar bepaalde woorden gebruikt worden in het dialectgebied. De gegevens van de zoekfunctie zie je weerspiegeld op een kaart, die je vervolgens zelf kan manipuleren. Je kan je teken kiezen, de kleur en de grootte van het symbool. Komt een bepaald woord heel weinig voor, dan kan je er ook voor kiezen het woord te verwijderen op de kaart. En ben je slechts geïnteresseerd in een bepaald gebied, dan kan je dat gebied selecteren.

image-20200929104013-4
Dialectwoorden voor de mug op basis van DSDD-gegevens.

image-20200929104013-5

 

Met de kaartapplicatie kan je ook op een kaart tonen welke betekenissen een bepaald dialectwoord heeft en waar die betekenissen voorkomen. Zo is bijvoorbeeld preekheer een dialectwoord voor ‘aalscholver’, ‘boterham van wit en zwart brood’, ‘dominicaan’, ‘donkere meikever’, ‘engerling’, ‘kever’, ‘kleine bruine meikever’, ‘meikever’ en ‘predikant’.

image-20200929104013-6
Betekeniskaart van het woord preekheer.

 

Voor wie geïnteresseerd is in taal – en in het bijzonder het dialect van de Zuidelijk-Nederlandse dialecten – is deze database een speeltuin waarin nog van alles te ontdekken valt op dialectvlak. Heb je bijvoorbeeld een idee wat een figot en wat spinhoer betekent? De database wordt op korte termijn nog verder aangevuld met materiaal uit bijvoorbeeld de nieuwe aflevering over eten en drinken van het Woordenboek van de Vlaamse Dialecten. En met wat geld en tijd kunnen later ook ontbrekende concepten worden aangevuld. Want ondanks de rijkdom die de database al tentoonspreidt, blijkt dat er hier en daar geen gegevens beschikbaar zijn. De database is een coproductie van de Vakgroep Taalkunde - sectie Nederlands en het Instituut voor de Nederlandse Taal onder leiding van prof. em. J. Van Keymeulen, gefinancierd door het FWO-Vlaanderen.

Benieuwd naar de database? Kijk dan vanaf 30 september naar dsdd.ivdnt.org. Voor wie zich haast, is er misschien nog een plaats vrij om de lancering op 30 september digitaal bij te wonen. Inschrijven kan op de website van het Instituut voor de Nederlandse Taal.​​