Pure nostalgie: ‘Hier spreekt men Nederlands’ op VRT NU

Vandaag is het de internationale dag van de moedertaal. En hoe kunnen we die dag beter vieren dan met de terugkeer van het iconische taalprogramma ‘Hier spreekt men Nederlands’? Vanaf vandaag zijn de eerste 42 afleveringen beschikbaar op VRT NU.

Het programma ‘Hier spreekt men Nederlands’ verscheen van 1962 tot 1972 elke dag op de toenmalige BRT, vlak voor de nieuwsuitzending. De reeks bestond uit korte afleveringen van telkens vier à vijf minuten en werd gepresenteerd door professor Joos Florquin en zijn twee assistenten Fons Fraeters en Annie Van Avermaet, toen nog studenten Germanistiek.

Gluren bij de buren

Het voornaamste doel van het programma was de Vlaming “Nederlands te leren”, zowel wat uitspraak als wat woordenschat betreft. Daarvoor werd gekeken naar het Nederlands van onze noorderburen, dat in die tijd ook als standaardtaal voor de Vlamingen gold. De verschillende dialecten in Vlaanderen konden immers niet op tegen het gestandaardiseerde Frans in tweetalig België.

Annie Van Avermaet, een van de drie presentatoren van het programma, bevestigt dat: “Het voorbeeld van Nederland was op dat moment zonneklaar. Iedereen keek ook naar de Nederlandse televisie. Men zag hoe vlot en mondig de Nederlanders waren. Hier bestond nog geen norm op dat moment.”

Joos, Fons en Annie

Historisch document

Het programma was in de jaren 60 razend populair. Vooral de tijdsgeest toen en de manier waarop met onze moedertaal werd omgegaan, zijn bijzonder interessant. “Als historisch document is het een enorme bron van informatie, maar de inhoud zullen we wel met een flinke korrel zout moeten nemen”, zegt Ruud Hendrickx, taaladviseur van de VRT. “Het programma is gemaakt in een totaal andere context. Je kunt de invloed van die tijd en die generatie Vlamingen niet onderschatten.”

In die tijd moesten taaladviseurs strijden tegen de gallicismen, het slecht vertaalde Frans. Dat merk je in alle afleveringen. Die situatie kennen wij vandaag niet meer. Een goed voorbeeld is het woord ‘schoolagenda’ of ‘agenda’, een woord dat voor ons vandaag de dag ‘logisch’ klinkt. Toch vertaalden mensen dat woord in die tijd foutief uit het Frans. Men sprak over een ‘klasdagboek’, wat een rechtstreekse vertaling was van het Franse ‘journal de classe’.

Ruud: “Een dergelijk programma zou nu gewoonweg niet meer werken. We vertrekken tegenwoordig vanuit een andere basis. Je mag niet vergeten dat in die periode zo goed als niemand Standaardnederlands sprak. Nu wel. De omroep had daar toen een echte rol in te spelen. Als je vandaag de standaarduitspraak van de VRT wilt gebruiken, dan kan dat. We hebben die nog altijd, je kunt je daar nog steeds aan spiegelen. Alleen gaan we die niet meer bewust propageren.”

Leeuwtje

“Wij betalen televisietaks”

Dat het programma een enorme invloed heeft gehad in de evolutie van ons taalgebruik, beseft ook Annie Van Avermaet. ‘Hier spreekt men Nederlands’ was vlak voor het nieuws geprogrammeerd. De mensen konden dus niet anders dan ernaar kijken,” lacht ze, “het had dus vrij veel kijkers. Maar de mensen reageerden er ook echt op.” De presentatoren ontvingen talloze brieven met reacties en vragen over het programma. Die vragen probeerden de makers van het programma dan te beantwoorden in een nieuwe uitzending.

“Ik weet nog goed dat Joos Florquin op een ochtend om zeven uur opgebeld werd”, zegt Annie. “Hij kreeg toen een vraag over een taalkwestie die eindigde met ‘Ik mag u dat toch vragen, he? Want wij betalen televisietaks.’ Onze kijkers wilden echt antwoorden, dus het leefde.”

Liefde voor taal

‘Hier spreekt men Nederlands’ heeft onrechtstreeks een enorme invloed gehad op ons huidige taalgebruik. Al had het programma soms ook een tegenovergesteld effect. “Soms leek het alsof mensen hun mond niet meer durfden open te doen uit schrik om iets verkeerds te zeggen.” Annie zegt dat ze dat heel erg vonden. “Wij wilden net het tegenovergestelde bereiken, namelijk dat mensen de liefde voor taal ontwikkelden, maar in die tijd hadden we die harde aanpak misschien wel nodig.”

De jongere generaties doen het volgens Annie helemaal niet slecht. De taal wordt niet meer van bovenaf opgelegd, maar komt uit de taalgebruikers zelf. Dat zorgt voor een veel leukere interactie. “Als ik luister naar MNM of Studio Brussel, merk ik dat zij vandaag niet alleen op een heel leuke manier en heel goed presenteren, maar ook veel accurater en vlotter dan wij.”

Annie Van Avermaet

Jeugdherinneringen

Nostalgisch is het programma zeker, dat bewijzen de reacties in de groep van VRT Taal op Facebook eveneens. Ruud wijst erop dat we het programma goed in de tijdsgeest moeten plaatsen: “We stellen de afleveringen nu niet opnieuw beschikbaar omdat we willen dat iedereen het Nederlands op die manier gaat gebruiken. Ze zijn een bewijsstuk voor de jongere generatie dat het Nederlands niet altijd zo evident is geweest voor iedereen.”

De eerste generatie die de korte afleveringen voor het nieuws te zien kreeg in de beginjaren, kwamen uit een samenleving waarin de dialecten nog volop in bloei waren. Vele huisgezinnen kenden alleen het plaatselijke dialect en voor hen was die Noord-Nederlandse norm voor het ‘Algemeen Beschaafd Nederlands’ iets totaal nieuws. Zo getuigt een persoon in de Facebookgroep: “Mijn ouders spraken Leuvens dialect, maar verboden mij om dialect te spreken. Daarom keek mijn moeder als stimulans voor mij naar het programma en werd ik een trouwe jonge kijker.”

De nieuwigheid van de standaardnorm werd niet altijd even goed ervaren. Getuigenissen uit de groep gaan van ‘gekunsteld en afstandelijk’ tot ‘héél educatief’. Het ene kind werd zowat gedwongen om ernaar te kijken, het andere was toen al zo gefascineerd door de Nederlandse taal dat ze het koste wat het kost juist wou uitspreken. Een lid uit de groep slaat de nagel op de kop: “Wij keken dagelijks met het hele gezin, wij vonden dat dikwijls grappig en leerden er wat van bij, nu natuurlijk oubollig en betuttelend, maar eigen aan die tijd.”

De eerste veertig afleveringen van ‘Hier spreekt men Nederlands’ zijn vanaf vandaag beschikbaar op VRT NU. Ook de andere afleveringen zullen binnenkort online verschijnen.

 

Wist je dat …

  • … de afleveringen op VRT NU zullen starten vanaf aflevering 2? Het geluid van de eerste aflevering is verloren gegaan. Gelukkig zijn geluid en beeld van de andere afleveringen wel bewaard gebleven.
  • … de drie presentatoren hulp kregen van een animatiefiguur? In de afleveringen is soms een animatie van een hond te zien die met een handpopje taal- of uitspraakregels uitlegt.
  • … Annie Van Avermaet en Fons Fraeters uit het toneelmilieu opgepikt werden? Ook andere personages uit het programma kwamen vaak uit de toneelwereld. Daar werd “mooi Nederlands” gesproken, ideaal dus om het programma met de nodige inleving te brengen.
  • … het programma in tien jaar twee keer verboden is geweest? Door met een taalconstructie uit de politieke wereld een misverstand te creëren, werd het programma even van het scherm gehaald. Na vele reacties en een petitie van kijkers mocht het programma gewoon weer starten.